भारतीय स्वयंपाकघरात मोहरीचे तेल (Mustard Oil) हे केवळ एक घटक नाही, तर आपल्या संस्कृतीचा आणि आरोग्याचा एक अविभाज्य भाग आहे.
पूर्वीच्या काळात आपल्या आजी-आजोबांच्या काळात वुड प्रेस्ड (काष्ठ-घाणीतील) तेलांचा वापर होत असे, कारण त्यात आरोग्य आणि चव दोन्ही टिकून राहत होते.
आज विज्ञानदेखील हेच सांगते की वुड प्रेस्ड मोहरीचे तेल हे रिफाइन्ड तेलापेक्षा अनेक पटीने फायदेशीर आहे.
या लेखात आपण पाहूया — का तुम्ही आजपासूनच वुड प्रेस्ड मोहरीच्या तेलाकडे वळायला हवे, आणि विज्ञान त्याच्या फायद्यांविषयी काय सांगते.
🌾 १. वुड प्रेस्ड मोहरीचे तेल म्हणजे काय?
वुड प्रेस्ड म्हणजे “काष्ठ-घाणी”मध्ये तयार केलेले तेल.
या पारंपरिक पद्धतीत मोहरीच्या बियांना लाकडी घाणीत हळूहळू पिळले जाते, आणि कोणतीही उष्णता किंवा रासायनिक प्रक्रिया वापरली जात नाही.
यामुळे तेलातील सर्व नैसर्गिक पोषक तत्त्वे, व्हिटॅमिन्स, आणि अँटिऑक्सिडंट्स कायम राहतात.
रिफाइन्ड तेल मात्र उंच तापमानात तयार होते, ज्यामुळे त्यातील पोषक घटक नष्ट होतात.
🧡 २. वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून सिद्ध झालेले फायदे
संशोधनाने दाखवून दिले आहे की वुड प्रेस्ड मोहरीचे तेल हे नैसर्गिकरित्या
- ओमेगा-३ आणि ओमेगा-६ फॅटी अॅसिड्स
- व्हिटॅमिन ई (Vitamin E)
- मोनो व पॉली अनसॅच्युरेटेड फॅट्स
- आणि अँटिऑक्सिडंट्स
या घटकांनी समृद्ध असते.
हे सर्व घटक एकत्र येऊन शरीरातील पेशींचे संरक्षण करतात, रोगप्रतिकारशक्ती वाढवतात आणि हृदय व मेंदू निरोगी ठेवतात.
❤️ ३. हृदयासाठी सर्वोत्तम तेल
वुड प्रेस्ड मोहरीच्या तेलातील गुड फॅट्स (MUFA आणि PUFA) हे रक्तातील खराब कोलेस्टेरॉल (LDL) कमी करतात आणि चांगले कोलेस्टेरॉल (HDL) वाढवतात.
यामुळे हृदयविकार, ब्लॉकेज, आणि हाय ब्लड प्रेशर यांचा धोका कमी होतो.
वैज्ञानिक अभ्यासानुसार, रोजच्या आहारात मर्यादित प्रमाणात वुड प्रेस्ड मोहरीचे तेल वापरल्यास हृदयाचे आरोग्य सुधारते आणि रक्ताभिसरण सुरळीत राहते.
🌿 ४. त्वचा आणि केसांसाठी नैसर्गिक अमृत
मोहरीच्या तेलात असलेले व्हिटॅमिन E हे त्वचेसाठी उत्तम अँटिऑक्सिडंट आहे.
ते त्वचेला पोषण देते, सुर्यप्रकाशामुळे होणारे नुकसान कमी करते, आणि वृद्धत्वाची चिन्हे उशिरा येऊ देते.
तसेच, हे केसांच्या मुळांना बळकटी देते, केस गळणे थांबवते आणि नैसर्गिक चमक वाढवते.
काळ्या व दाट केसांसाठी दर आठवड्यात एकदा कोमट मोहरीचे तेल डोक्याला मालीश करा — हे एक पारंपरिक पण वैज्ञानिकदृष्ट्या प्रभावी उपाय आहे.
💪 ५. रोगप्रतिकारशक्ती वाढवते
वुड प्रेस्ड मोहरीचे तेल नैसर्गिकरित्या अँटिबॅक्टेरियल आणि अँटिफंगल असते.
ते शरीरातील हानिकारक जीवाणूंना रोखते आणि रोगप्रतिकारशक्ती मजबूत करते.
शरद आणि हिवाळ्यात मोहरीच्या तेलाने बनवलेले अन्न खाल्ल्याने शरीरात उष्णता टिकते आणि सर्दी-खोकल्याचा त्रास कमी होतो.
🧘 ६. पचनसंस्थेसाठी हितकारक
मोहरीचे तेल पचनरसांची निर्मिती वाढवते, ज्यामुळे अन्न सहज पचते.
ते अॅसिडिटी, गॅस, आणि बद्धकोष्ठता यावर नियंत्रण ठेवते.
याशिवाय, यातील फॅटी अॅसिड्स यकृताला (Liver) टॉक्सिन्सपासून संरक्षण देतात आणि डिटॉक्सिफिकेशन प्रक्रिया वाढवतात.
💆 ७. शरीरातील वेदना आणि सूज कमी करते
मोहरीचे तेल अँटी-इन्फ्लेमेटरी म्हणून कार्य करते.
तेल थोडे गरम करून मालीश केल्यास पाठीचे दुखणे, सांधेदुखी आणि स्नायूंचा ताण कमी होतो.
अनेक आयुर्वेदिक तेलांमध्ये मोहरीचे तेल हे मुख्य घटक असते कारण ते नैसर्गिकरित्या उष्ण आणि रक्ताभिसरण वाढवणारे आहे.
🌼 ८. मुलांच्या आरोग्यासाठी उपयुक्त
आयुर्वेदानुसार, नवजात व लहान मुलांना मोहरीच्या तेलाने नियमित मालीश केल्यास शरीर बळकट होते, हाडे मजबूत बनतात आणि त्वचा कोमल राहते.
हे एक नैसर्गिक “बॉडी टोनर” मानले जाते.
🧴 ९. वैज्ञानिक अभ्यास काय सांगतात
अनेक आधुनिक संशोधनांनी वुड प्रेस्ड मोहरीच्या तेलाचे फायदे सिद्ध केले आहेत:
- Journal of Food Science and Technology (2019) च्या अहवालानुसार,
मोहरीच्या तेलातील नैसर्गिक अँटिऑक्सिडंट्स पेशींचे ऑक्सिडेशन कमी करतात, ज्यामुळे कॅन्सरचा धोका कमी होतो. - Indian Journal of Nutrition and Dietetics (2020) नुसार,
नियमित वापराने कोलेस्टेरॉल पातळी सुधारते आणि हृदयविकार प्रतिबंधात मदत होते. - तसेच, हे तेल अँटिमायक्रोबियल गुणधर्मांनी युक्त असल्याने, त्वचेवरील संक्रमणांपासून संरक्षण करते.
🦠 १०. पर्यावरणपूरक आणि टिकाऊ पर्याय
वुड प्रेस्ड पद्धतीत कोणतेही रासायनिक घटक, उच्च तापमान किंवा प्लास्टिक वापरले जात नाही.
ही संपूर्ण प्रक्रिया पर्यावरणासाठी सुरक्षित आणि टिकाऊ (Sustainable) आहे.
रिफाइन्ड तेलांच्या उत्पादनात मात्र प्रदूषण, उष्णता, आणि कचरा तयार होतो.
🌻 ११. चव आणि सुगंधात नैसर्गिक फरक
वुड प्रेस्ड मोहरीच्या तेलाला झणझणीत चव आणि तीव्र सुगंध असतो.
हे तेल खाद्यपदार्थांना पारंपरिक चव देते — जसे की भजी, थालीपीठ, किंवा मासे तळणे.
रिफाइन्ड तेल मात्र निर्गंध आणि नीरस असते.
🍀 १२. वापर करताना काही महत्त्वाच्या सूचना
- रोजच्या वापरात १–२ चमचे पुरेसे आहेत.
- अतितापमानावर तेल जाळू नका – यामुळे पोषक तत्त्वे कमी होतात.
- विश्वसनीय वुड प्रेस्ड ब्रँडचेच तेल वापरा.
- तेल नेहमी काचेच्या किंवा गडद रंगाच्या बाटलीत ठेवा.
- प्रकाश आणि उष्णतेपासून दूर ठेवा, म्हणजे ते जास्त काळ टिकेल.
💫 १३. आधुनिक जीवनशैलीसाठी योग्य पर्याय
आजच्या वेगवान जीवनशैलीत आपण फास्ट फूड आणि प्रक्रिया केलेले पदार्थ खूप खातो.
अशा परिस्थितीत वुड प्रेस्ड मोहरीचे तेल आपल्या शरीराला आवश्यक पोषक तत्त्वे पुरवते.
हे हृदय, मेंदू, त्वचा, केस आणि पचनसंस्था – सर्वांसाठी संतुलित पोषण देते.
🧾 १४. का वुड प्रेस्ड मोहरीचे तेल निवडावे?
✅ १००% नैसर्गिक आणि रासायनिकमुक्त
✅ व्हिटॅमिन E आणि ओमेगा-३ फॅटी अॅसिड्सने समृद्ध
✅ हृदय आणि मेंदूसाठी लाभदायक
✅ त्वचा व केसांसाठी नैसर्गिक उपाय
✅ रोगप्रतिकारशक्ती वाढवते
✅ पर्यावरणपूरक आणि टिकाऊ
✅ भारतीय पारंपरिक पद्धतीतून तयार